Ratowanie tonących (pierwsza pomoc)

Udzielanie pierwszej pomocy

W zasadzie należy przyjąć dwie przyczyny śmierci w utonięciu. Pierwsza ma charakter odruchowy, a druga mechaniczny. Z mechanizmem odruchowym mamy do czynienia w 10-15%   przypadków. U tych zmarłych nie stwierdza się zmian chorobowych w narządach. Zgon jest przyczyną zaburzeń czynnościowych, najprawdopodobniej w wyniku skurczu górnego odcinka dróg oddechowych. Natomiast w 85-90% przypadków mamy do czynienia z przepełnieniem dróg oddechowych wodą. Tonący wciąga do płuc tym więcej wody, im głębiej oddycha pod wodą. Zachowanie się wody w drogach oddechowych jest uzależnione od zawartości w niej elektrolitów, tzn. roztworów soli, zasad i kwasów. Woda słodka zawiera mało elektrolitów i szybko ulega przemieszczeniu do krwi, w której jest dużo elektrolitów. W ten sposób ustrój stara się sam stworzyć równowagę elektrolitową i zachować jednolite stężenie. Odbywa się to na zasadzie dyfuzji i osmozy. Ten ruch płynów w ustroju prowadzi do wypełnienia naczyń krwionośnych, znacznego podwyższenia ciśnienia krwi i zatrzymania pracy serca. Wystarczy na to okres 2-5 minut. 
W czasie tonięcia w wodzie zawierającej większe stężenie elektrolitów niż krew, jak np. w wodzie morskiej, mamy do czynienia z nieco innym mechanizmem. Następuje wtedy krążenie płynów tlenkowych w kierunku wnętrza pęcherzyków płucnych, część płynna krwi trafia do pęcherzyków, a sama krew ulega zagęszczeniu. Do światła pęcherzyków wnikają również białka krwi, które po zmieszaniu z powietrzem i przedostającą się z zewnątrz wodą tworzą pianę. W zależności od mechanizmu śmierci - wygląd topielców jest różny. W wypadku śmierci na tle odruchowym skóra i błony śluzowe są blade. Z ust i nosa wydobywa się pienisty płyn. Zmarłych tych nazywa się "topielcami białymi". W razie zalania dróg oddechowych wodą, skóra i błony śluzowe są sine. Żyły szyjne są zwykle przepełnione. Ciało sprawia wrażenie obrzękłego. Zmarli noszą nazwę "topielców sinych". 
Ratowanie tonącego naraża ratującego na duże niebezpieczeństwo. Sposoby ratowania z brzegu ilustruje rys. 1, a sposoby ratowania w wodzie rys. 2. Uwalnianie się od uchwytu tonącego przez jednego i dwóch ratowników oraz holowanie tonącego na brzeg przedstawiają rysunki 3 i 4.

Rys. 2. Sposoby ratowania w wodzie

1. Nurkowanie w celu wypchnięcia tonącego za nogi nad powierzchnię wody i uniknięcia uchwycenia przez niego.

2. Podpłynięcie po dnie pozwala najprostszą drogą dotrzeć do kolan i wypchnąć tonącego ku górze.

3. Unoszenie ku górze po uchwyceniu za kolana jest sposobem bardzo dobrym dla umiejących nurkować i przebywać pod wodą.

4. Wypychanie z wody za lewy bark - sposób nie przedstawiający trudności dla nurkujących.

5. Wykręcanie ręki w celu częściowego obezwładnienia i wydobycie w ten sposób tonącego na powierzchnię wody.

Rys. 3. Uwalnianie się ratownika od uchwytu tonącego

1. Od przodu - prawa ręką odsuwa się głowę tonącego, a później zwalnia z objęcia lewą rękę; lewą ręka ratownik wyzwala się od tonącego.

2. Odepchnięcie nogą udaje się łatwo, gdy tonący jest pod wodą i traci przytomność.

3. Wykręcanie rąk: ratownik chwycił prawą ręką lewą rękę tonącego, a lewą jego prawą; obracając się wykręca obie ręce tonącego, wyzwala się przy tym od niego i zarzuca go sobie na plecy.

4. Pomoc ze strony drugiego ratownika: pierwszy ratownik w niebezpieczeństwie; drugi ratownik chwycił rękami tonącego za głowę i lewą nogą odpycha za bark pierwszego ratownika; wszyscy są pod wodą.

5. Wydobywanie się na powierzchnię po obezwładnieniu tonącego przez wykręcenie mu prawej ręki swoją lewą ręką; prawą ręką ratownik odgina głowę tonącego, aby polepszyć drożność jego dróg oddechowych.

Rys. 4. Holowanie tonącego

1. Przodem - obaj znajdują się na powierzchni wody; tonący leży na grzbiecie na wodzie; ratownik płynie na brzuchu i za każdym ruchem popycha tonącego.

2. Za włosy - obaj mają głowy nad woda; ratownik płynie na boku; tonący leży na plecach; ratownik holuje, trzymając tonącego lewą ręką za włosy.

3. Na plecach jedną ręką - obaj lezą na plecach, ratownik częściowo na boku; lewą ręką obejmuje z przodu klatkę piersiową tonącego aż pod prawą pachę, a prawą ręką i obiema nogami płynie.

4. Na plecach dwiema rękami - obaj płyną na plecach, ratownik przytrzymuje tonącego obiema rękami za żuchwę, pracuje nogami jak przy "żabce".

5. Wynoszenie z wody sposobem strażackim - sposób korzystny dla tonącego, ponieważ woda wypływa z niego silą ciężkości wskutek potrząsania.

Ratowanie jest uzależnione od tego, czy tonący jest przytomny, czy znajduje się w stanie poważnych zaburzeń podstawowych czynności życiowych, a nawet śmierci klinicznej, która następuje po 5-4 minutach od zatrzymania oddychania i krążenia krwi. Gdy chory jest przytomny, należy go uspokoić i ogrzać. Najpierw zdejmuje się mokrą odzież, wyciera chorego, przebiera w suchą bieliznę i suchą odzież, względnie owija kocem. Następnie podaje się środki rozgrzewające, jak np. ciepłą herbatę lub kawę, oraz leki uspokajające - preparaty bromowe, krople walerianowe itp. Chorzy tacy nie wymagają umieszczenia w szpitalu. Jeżeli chory jest nieprzytomny, ale ma zachowane tętno i oddychanie, wykonuje się oddychanie wspomagane, usuwa się płyn z dróg oddechowych. Nieprzytomnym nie podaje się płynów doustnie, aby uniknąć zakrztuszenia się i uduszenia. Aby zastosować oddychanie wspomagane, układa się chorego na tzw. noszach wahadłowych, które umieszcza się w połowie długości na podpórce o wysokości 1,20 m i szerokości l m. Dzięki temu można rytmicznie unosić mu raz głowę, raz nogi. Tego rodzaju kołysanie wspomaga oddychanie dzięki przemieszczeniu narządów jamy brzusznej oraz wywieraniu ucisku bądź rozluźnieniu przepony. Wdech i wydech ulega wówczas pogłębieniu. W czasie opuszczania głowy następuje samoistne wypływanie wody z dróg oddechowych. W celu pobudzenia oddychania można podawać amoniak na wacie. W ciężkich przypadkach nieodzowna jest pomoc lekarska, w celu wstrzyknięcia środków pobudzających krążenie i oddychanie oraz zapobiegania zachłyśnięciu się wodą. Najwięcej uwagi wymagają stany znacznych zaburzeń oddychania i krążenia, śmierci klinicznej i pozornej, czyli sprolongowanej klinicznej, trwającej 5-10 minut. Współczesna reanimacja wymaga zestawu instrumentów, takich jak rurki ustno-gardłowe, aparaty ręczne do odsysania wydzieliny i wody z dróg oddechowych, aparaty ręczne do sztucznego oddychania i elektrycznego pobudzania akcji serca przez powłoki ciała. Niezależnie od tego należy sobie zdać sprawę z bardzo dużego znaczenia tzw. reanimacji bez przyrządowej w ramach pierwszej pomocy, tzn. ułożenia zapewniającego drożność dróg oddechowych, sztucznego oddychania metodą "usta-usta" lub "usta-nos" oraz zewnętrznego masażu serca. Sposoby ożywiania tonących ilustruje rys. 5.

Rys. 5. Ożywianie (reanimacja)

1. Otwieranie ust na siedząco zapobiega zachłyśnięciu się.

2. Otwieranie ust na lezące - równocześnie unosi się ku górze żuchwę i wraz z nią język, powoduje to udrożnienie górnego odcinka dróg oddechowych.

3. Usuwanie wody przez uleżenie na kolanach - nogi unosi się ku górze, usta rozwiera, wypływanie wody można wspomóc przez poklepywanie pleców.

4. Nosze "wahadłowe" - opuszczenie głowy ku dołowi daje ucisk jelit na przeponę i wydech, równocześnie wypływa woda; ruch odwrotny wspomaga wdech.

5. Sztuczne oddychanie metodą "usta-usta" - głowa jest wygięta ku tyłowi, język unosi się ku górze, drogi oddechowe odtykają się, obie ręce ratownika utrzymują głowę w prawidłowej pozycji.

6. Jednoręczny masaż serca - ucisk i zwolnienie serca; pewniejszy jest sposób dwuręczny; akcję ratowniczą rozpoczyna sztuczne oddychanie metodą "usta-usta" lub "usta-nos". Ożywienie w sposób specjalistyczny zapewniają karetki reanimacyjne, względnie wypadkowe pogotowia ratunkowego oraz punkty pomocy medycznej dla tonących i oddziały szpitalne intensywnej terapii, jeżeli pierwsza pomoc przywróciła zasadnicze czynności życiowe.